O Nowem

1.Panorama

Nowe, to małe miasteczko na Kociewiu, położone malowniczo na wysokiej, nadwiślańskiej skarpie.  U jej podnóża uchodzi do Wisły niewielka rzeka Mątawa. Od strony rzek, zachwyca widok miasteczka z charakterystycznymi  wieżami  średniowiecznych kościołów oraz  wieży wodnej i fragmentem pokrzyżackiego zamku. Natomiast  ze wzgórza, rozpościera się przepiękny widok na Dolinę Dolnej  Wisły, a w oddali, na horyzoncie, widoczne są  miasta Kwidzyn i Grudziądz.Tereny wokół Nowego zostały bogato ukształtowane przez lodowiec, który  pozostawił po sobie m. in. liczne jeziora, wzgórza i wąwozy.  Nowe leży w otoczeniu lasów, na pograniczu Borów Tucholskich.  Jest doskonałym miejscem dla miłośników fotografii przyrodniczo-krajobrazowej  oraz  dla tych wszystkich, którzy lubią przebywać na łonie natury.

Człowiek upodobał sobie to miejsce już w czasach neolitu, na co duży wpływ miało położenie nad rzeką.  Z kolei wzgórze, w późniejszym okresie, okazało się doskonałym miejscem do budowy trudnego do zdobycia grodu. Gród taki powstał prawdopodobnie już przed rokiem tysięcznym naszej ery.

Pierwsza, wiarygodna wzmianka o Nowem pochodzi z 1266 roku, z kroniki niemieckiego zakonnika , który opisuje zwycięską walkę księcia gdańsko-pomorskiego nad rzeczną flotą krzyżacką stacjonującą przy grodzie. W średniowieczu gród ten nosił łacińską nazwę Novo Castro, co po polsku znaczy- Nowy Gród. W okresie pomorskim miasto otaczała od południa i zachodu drewniano-ziemna palisada. Gród uległ zniszczeniu po krwawej walce Krzyżaków z załogą polską, podczas której zakon zdobył zamek. Odbudowany gród, otrzymał w 1350 roku prawa miejskie. Krzyżacy wybudowali, prawdopodobnie na fundamentach dawniejszych obwarowań miejskich, nowe, w pełni zamknięte i wzmocnione  basztami mury obronne. Od strony Wisły  miasto  chroniła dodatkowo wysoka skarpa, a z pozostałych stron,  szeroka fosa.

2.Stare NoweW pierwszych wiekach naszej ery  przez Nowe przebiegał Szlak Bursztynowy, który przyczynił się do rozwoju tych terenów.  Przez Nowe przebiegał szlak królewski , a nad Wisłą znajdował się  port, który przez wieki odgrywał bardzo ważną rolę komunikacyjno-handlową. Miasto bogaciło się na handlu wiślanym. Do wojen szwedzkich było dużym ośrodkiem handlowym. Słynęło  wtedy z handlu drewnem, zbożem, z tkactwa,  produkcji  piwa oraz budowy łodzi.

W połowie XV wieku  miasto przystąpiło do Związku Pruskiego. Jeszcze na krótko trafiło w ręce Krzyżaków, ale w 1465 Nowe zostało zdobyte i włączone w granice Polski, stając się siedzibą starostów niegrodowych.

W XVI wieku  na ziemiach nowskich zaczęli osiadać się menonici holenderscy. Holendrzy wykorzystując swoje wielowiekowe doświadczenie gospodarowania na terenach podmokłych, zajęli się melioracją i zagospodarowywaniem terenów nadwiślańskich.

Wiek XVII przyniósł miastu zagładę. Podczas wojen szwedzkich, zostało ograbione, spalone, a mieszkańcy wymordowani.  Miasto kilkakrotnie nawiedzały  zarazy, które dziesiątkowały ludzi.

XVIII wiek, I rozbiór Polski, Nowe przeszło pod panowanie Prus. Ludność była germanizowana przez zaborcę. Podczas wojen napoleońskich Nowe ponownie znacznie ucierpiało.

W XIX wieku, miasto zaczęło nabierać znaczenia miasta administracyjnego,  nastawał  ponowny ekonomiczny rozwój. Sprzyjało temu położenie miasta przy  głównych drogach handlowych, zarówno lądowych jak i wodnej oraz niewielka odległość od portowego miasta. Rozwój ten  spowolniła budowa kolei, która ominęła Nowe.

Po 148 latach pod zaborami, w lutym, 1920 roku, została odzyskana niepodległość. W okresie międzywojennym, Nowe rozwijało się turystycznie i gospodarczo.  Stało się ważnym i największym na Pomorzu , ośrodkiem w przemyśle meblowym. W najlepszym okresie istniało tu  ok. 100 zakładów  i fabryk mebli.  Największym rynkiem zbytu był Gdańsk. Przed wybuchem II wojny światowej , dwukrotnie odbyły się tu targi meblowe. O ich powodzeniu  świadczy fakt, że w ciągu kilku dni, odwiedziło je  16 tys. zwiedzających z kraju i z zagranicy, a  prawie wszyscy wystawcy zawarli  transakcje na dostawę mebli. Ostatnie targi odbyły się kilka tygodni przed wybuchem wojny. Wojna zatrzymała dalszy rozwój miasta,  zniszczyła je w 40 % i pochłonęła wielu ludzi. Większość zniszczonych wtedy budynków nigdy nie zostało odbudowanych,  a cegły z nich zostały przeznaczone na odbudowę stolicy.

Po wojnie  miasto zaczęło się rozbudowywać, powstawały liczne zakłady pracy, każdy bez problemu znalazł na miejscu zatrudnienie.

Dzisiaj, po większości  zakładów nie ma śladu, a te które pozostały, chylą się ku upadkowi. Przemysł meblowy prawie zanikł, fabryka mebli, choć jeszcze istnieje, zatrudnia niewielką liczbę pracowników. Wielu mieszkańców, głównie młodych, wyjechało z miasta w poszukiwaniu pracy  do większych miast i poza granice kraju.

Zabytki Nowego oraz miejsca, które warto zobaczyć:

3 StarówkaNowska starówka, zachowała prawie nienaruszony układ miasta średniowiecznego z elementami wcześniejszej jeszcze, pomorskiej siatki ulic. W centrum miasta znajduje się kwadratowy rynek otoczony rzędem kamienic. Dawniej zamieszkiwały je najbogatsi i najważniejsi mieszkańcy miasta. Na środku rynku stał gotycki ratusz z drewnianymi sukiennicami handlowymi. Miasto otoczone było murami obronnymi, wzmocnionymi szesnastoma basztami oraz szeroką fosą wypełniona wodą. Do miasta prowadziły cztery bramy. Do dzisiaj zachowała się część murów, odcinek fosy i podstawy 12 baszt.W trzech narożnych częściach starego miasta, znajdują się główne budynki średniowiecznego Nowego- dwa kościoły oraz zamek.

4 FaraFara pw. św. Mateusza Apostoła i Ewangelisty- jest niewątpliwie najpiękniejszym zabytkiem Nowego i jednym z największych kościołów na tym terenie. Pierwotnie stała tu drewniana świątynia, która stopniowo została przebudowana na kościół z cegły. Najstarszą jego częścią jest prezbiterium, pochodzące z około 1366 roku oraz dawna kruchta, zakrystia i wieżyczka schodowa.

Główną, zewnętrzną ozdobą tego gotyckiego kościoła są trzy, bogato zdobione szczyty.  Fara była wielokrotnie remontowana i przebudowywana. Największych zmian dokonano w latach 1911-1914, kiedy to ze względu na wzrost liczby wiernych, kościół został powiększony. Podczas prac odkryto  pod tynkiem fragmentów polichromii . Wyposażenie wnętrza  pochodzi z różnych okresów, różni się stylem i poziomem artystycznym.

Wewnątrz kościoła, pod posadzką,  znajdują się grobowce. W jednym z nich został pochowany  gen. Jakub Komierowski, poległy w  walce niedaleko Nowego.

5. Kościół poklasztornyKościół pw. Maksymiliana Marii Kolbe. Pod koniec XIII wieku do Nowego został sprowadzony zakon franciszkanów. Zakonnicy zbudowali tu klasztor oraz kościół. Z czasem franciszkanów zastąpili bernardyni. Kościół był  też  w posiadaniu protestantów, a ostatecznie znalazł się w rękach katolików.

Podobnie jak fara, kościół ten  był wielokrotnie remontowany. Dwukrotnie też strawił go pożar, ostatni raz w 1899 roku. Kościół odbudowano w stylu neogotyckim i dobudowano do niego wieżę.

Najstarszą, pochodzącą z XIII wieku , częścią kościoła jest średniowieczne prezbiterium oraz mieszcząca się pod nim krypta, wsparta na jednym, granitowym filarze. Zachowały się też kamienne tablice nagrobne, które obecnie są wmurowane w ściany świątyni.

Podczas  działań wojennych w 1945 roku,  kościół uległ dużemu zniszczeniu. Jeszcze krótko po wojnie odbywały się tam nabożeństwa. Później został przekształcony na magazyn. Odrestaurowany w latach 80-tych XX wieku na cele sakralne.

6. zamekZamek, zbudowany  przez Krzyżaków w XV wieku na miejscu dawnego, drewniano ziemnego zamku pomorskiego. Posiadał dwa skrzydła i cztery narożne wieże obronne. Otoczony był murami połączonymi z murami miejskimi i oddzielony od miasta fosą. Był jednym z najmniejszych zamków na Pomorzu i nigdy nie był siedzibą komtura. Pełnił funkcje obronne, mieszkaniowe i przede wszystkim urzędnicze.

W 1464, po zajęciu Nowego przez wojska polskie, zamek stał się siedzibą starostów niegrodowych. Został zniszczony w czasie wojen szwedzkich, a pod koniec XVIII wieku  częściowo rozebrany. Zachowane skrzydło główne zamku przekazano gminie ewangelickiej, która przebudowała je na kaplicę. Od połowy XIX w., do drugiej połowy XX w. budynek  pełnił funkcję remizy strażackiej. Mieścił się w nim również magazyn skupu owoców. Obecnie,  w odrestaurowanym skrzydle zamku znajduje się dom kultury i kawiarnia.

7. kapliczkaKapliczka pw. św. Jerzego, została zbudowana poza murami miasta w XV wieku, według wzoru świątyni jerozolimskiej, na rzucie wydłużonego ośmioboku. Była to kaplica szpitalna . Szpital zwany również xenochodion, był  wówczas schroniskiem dla ludzi starych.  W XIX wieku,  w celu powiększenia cmentarza, rozebrano zakrystie oraz  cztery szerokie, narożne  słupy wzmacniające ściany świątyni.  Wewnątrz, przed głównym ołtarzem pochowane zostały zwłoki ostatniego zakonnika OO. Bernardynów w Nowem. Dzisiaj, kaplica pełni funkcję kostnicy.

8. wiatrakWiatrak “Holender” , z 1858 roku, zbudowany na rzucie koła w formie walca zwężającego się ku górze. Jest jedynym zachowanym wiatrakiem z kilku, które stały w Nowem. Obecnie mieści się w nim pub.

 

9. wieża wodna

Wieża wodna (ciśnień), wybudowana w 1906 roku, przez 100 lat zapewniała wodę mieszkańcom miasta i okolic. W koronie wieży, na wysokości 40m. ponad poziomem terenu znajduje się zbiornik , który mieścił 200 metrów sześciennych wody.

 

 

10. RybakiRybaki, to  to dawna osada rybacka, położona nad brzegiem Wisły, częściowo na skarpie poniżej starego miasta. Przyłączona do Nowego pod koniec XIX wieku. Warte uwagi są stojące do dzisiaj i nadal zamieszkałe, drewniane,  holenderskie  chaty z początków XIX wieku oraz  XVIII wieczny dworek.

 

 

11. przepompownia

Pompownia na rzece Mątawa,  wybudowana w latach 1909-1910. Przez  kilkadziesiąt lat przepompowywała wodę z Mątawy do Wisły, przy wysokich jej stanach, odwadniając  tereny położone na południe od miasta.  Wyposażona była w trzy agregaty pompowe, napędzane maszynami parowymi. Pracowała przy niezmiennej konstrukcji i napędzie aż do roku 1974.  Obecnie mieści się tu muzeum. Można zobaczyć ogromne piece, niegdyś zasilające kotły parowe z systemem pomp oraz  zgromadzone  eksponaty związane z tym miejscem.

 

12. Planty

Planty, usytuowane w pobliżu starówki, były miejscem chętnie odwiedzanym przez mieszkańców i turystów. Na skarpie pobudowano promenady i balkony widokowe, skąd można było podziwiać nadwiślański krajobraz . Dzisiaj zniszczone i zaniedbane czekają na remont i przywrócenie im  dawnego przeznaczenia.

 

Autor:  Iwona Gnisz ( luty 2013)

 

Brak możliwości komentowania